Seyšurin į Noršur Ronaldsoynni – viš havsins strendur 

Ein hirši vitjar Noršur Ronaldsoynna ķ mars 2006

av Berit Kiilerich


Innleišing av Sheep-Isle

Ein ósjónlig fjallaketa undir havinum er sambandiš millum noršuratlantisku oyggjarnar, Orknoyggjunum, Fair Isle , Hetland, Fųroyar og Ķsland. Ķ stųšum er havflatan brotin av nųkrum fjallatoppum, og har sęst land – omanfyri nevndu lond. Seyšur setur tey ķ samband viš hvųrt annaš. Stutthalaši seyšurin į noršuratlantisku oyggjunum er sjónligur allastašni nógv talrķkari enn menniskjuni!

Ķ įr hevur Sheep- Isle sett kikaran į Fųroyar ķ einari rųš, sum veršur kallaš: “Seyšur og vinir ķ Fųroyum”. Hendan greinin er ein heilsan frį seyšamonnunum į Noršur Ronaldsoynni til allar seyšamenn ķ Fųroyum.

Ķ 1978 skrivaši Stefan Ašalsteinsson: Litķlegurnar ķ fųroyska seyšinum eru tey somu, sum eru at finna ķ seyšinum į Orknoyggjunum. Hetta er ein įbending um, at taš eru tętt samband millum hesi bęši. (Color genes in Faroe Islands Sheep, 1978 Stefan Ašalsteinsson and Hanus Wardum.)

Hendan greinin er skrivaš av einum donskum hirša, Berit Kiilerich, sum hevur vitjaš į Noršur Ronaldsoynni ķ mars 2006 fyri ašru ferš. Her er greinin hjį Berit frį einari lķtlari oyggj, har taš eru 3000 seyšir og 60 fólk!


 

Uppruna seyšurin į Noršur Ronaldsey viš havsins strendur.

Sheep-Isle vil viš hesum takka June Morris og Peter Donnerly fyri myndir.

 

Noršur Ronaldsoyggin er noršasta oyggin ķ Orknoyggjunum. Oyggin er 6,4 km til longdar og 3,2 km breiš. Hóast taš įbarna stųšu millum Atlantshaviš og Noršsjógvin, so er vešurlagiš milt og jųršin er eftir umstųšunum fruktagóš. Vegna Golfstreymin er kavi sjįldan at sķggja.
 

Tari

Į oyggini er eitt serligt seyšaslag, sum fyri taš mesta etur tara. Seyšaslagiš veršur kallaš ”North Ronaldsay nativ Sheep” į enskum. Hildiš veršur, at hetta seyšaslag hevur livaš į oynni įšrenn vķkingatķšina. Į Scara Brae į fastlandinum ķ Orknoyggjunum hevur veriš griviš, og eru funnin bein frį jarntķšini, sum eru meinlķk upprunaseyšinum, sum livir har ķ dag. Seyšurin er į biti alt įriš allastašni į oynni į tķ sokallaša felagsųkinum. Į vetri er bitiš gott ķ fjųršuni, har seyšurin etur tara. Spakuliga gjųgnum tśsund av įrum hevur hetta ment seyšin til at blķva ein av harbalnastu seyšaslųgum ķ noršur atlantsųkinum.

 

Stormarnir, sum eru ofta į hesum leišum, bera viš sęr mongdir av tara. Eftir stormarnar sęrt tś fylgir av uppruna seyši hugna sęr, mešan hann etur tara. Viš teimum ymisku jųršlitunum, fella teir meira ella minniš inn ķ lendiš viš strendurnar..

Vetrartķš merkir, at taš eru nógvir stormar, og hetta merkir, at seyšurin fęr nógv at eta – og flett veršur eisini į vetri.
 

 

The Drystone Dyke (Grótlagingin)

Įrini 1830 – 39 vóru sera trupul įr į Noršur Ronaldsoynni. Partvķst orsaka av grótlagingini (the sheep dyke) var lagaš, partvķst av regluni millum ašalin og leigilendingarnar, tann sokallaša jaršarbżtiš (landsquaring) var innfųrd. Sķšan taš eru nógvar nżggjar reglur settar ķ gildi. Ein tann fyrsta lat upp fyri teimum meira viršismettu neytunum. Upprunaseyšurin var rikin śt um lagingina oman ķ fjųršina, og har hevur hann livaš sķšan av at eta tara , sęš burtur frį einari stuttari tķš seint į vįri, tį lembingin stendur fyri. Taš lųgna er, at lagingin bjargaši gamla seyšaslagnum frį tżning! Ašrastašni į Orknoyggjunum varš seyšaslagiš burtur, tķ taš var blandaš viš Merino og Sjeviot fyri at betra um stųddina av kroppinum og upp į framleišsluna – just sama sųgan sum ķ skandinavisku londunum. Men uttanfyri lagingina yvirlivdi upprunaseyšurin!
   

Lżsing av slagnum

Seyšurin į Noršur Ronaldsoynni er av noršurlendska stutthalaša seyšaslagnum. Hann hevur allar litirnar og mynstrini, sum eru eyškend fyri hetta slag av seyši. Seyšurin hevur dupulta ull, viš broddinum, sum er hvassur og langur, uttast, og nišruni, sum er tann fķna tunna ullin, innast.

Ęrnar eru bęši kollutar og hornutar. Vešrarnir hava altķš horn av sama slag, sum seyšurin ķ Fųroyum og ķ Ķslandi.
 
 

 
Seyšurin į Noršur Ronaldsay er styggur, lķtil og kvikur. Um hann veršur hóttur, kann hann flżggja viš miklari ferš eftir teimum hįlu klettunum.

Slagiš er ikki so bundiš at fylginum.

Ęrnar verša savnašar saman inni į landi ķ lembingini ķ aprķl. Fyri hendan kvika seyšin er lembingin eitt spęl, og ęrnar eru sera góšar mųšur.

Eigararnir vilja bert hava eitt lamb undan hvųrjari ęr. Fęr ein ęr tvey lomb, veršur annaš dripiš. Inni ķ “the Dyke” eru stikaš ųki, har gras veksur, har ęr og lomb kunnu liva vard ķ eina tķš. Įšrenn seyšurin veršur koyrdur śt um lagingina ķ juli, verša lombini markaš.  

Ķ 1881 vóru 587 ķbśgvar į Noršur Ronaldsoynni. Tį var landbśnašurin fullkomiliga neyšugur fyri at yvirliva į oynni. Ķ dag liva 60 fólk į oynni sammet viš umleiš 3000 seyšir! Hann er bżttur upp ķ ęr, vešrar og geldir ķ sama fylgi. Flestu vešurlomb verša geld og liva ķ umleiš 3 til 5 įr. Į hendan hįtt fįa tey spakuliga myrkt kjųt – klįr at fletta.
   

Gourmet

Ein flettur vešrur vigar umleiš 17 kilo. Spakuligi vųksturin, tarin, salti sjógvurin og uttandura lķviš alt įriš, hevur gjųrt seyšakjųtiš kent um alt Bretland. Serliga ķ London ber til at finna kjųt frį Noršur Ronaldsoynni į matarlepanum sum ein serliga matlistalig uppliving.
 

Sišir

Felags seyšahaldiš hevur veriš brśkt sķšan gamla tķš. Sišir hava veriš hildnir ķ ęttarliš, og nógv av dagliga arbeišinum veršur tengt saman viš sólini, mįnanum og stjųrnunum.
   

 
Upprunaseyšurin veršur royttur viš hondsaksum ķ tendring ķ Juli ella ķ fyrst ķ August. At nżta maskin hevur ongantķš sligiš ķ gjųgnum, mųguliga tķ maskinan klippir so tętt at skinninum, og av tķ veršur seyšurin illa vardur móti kulda og stormi viš ęlingi, sum kemur frį havinum. Innihaldiš av lanolin ķ ullini er sera hųgt. Roytingi viš saksi og knķvi ger, at 3 – 5 cm av ull viš nógvum lanolin ķ veršur eftir – nóg mikiš til at verja seyšin.  
 

Felags landbśnašur

Ķbśgvarnir į Noršur Ronaldsay kunnu hava seyšin ķ felag uttanfyri lagingina. Ein lóg, sum veršur kallar “N. R. Native Sheep Regulation” sigur, hvussu nógvar ęr hvųr eigari hevur loyvi at hava.

Tį savnaš veršur, luttaka allir eigararnir.

Savningin av upprunaseyšinum veršur altķš gjųrd į flóš – so bert eitt smųl rond veršur millum lagingina og strondina. Ķ sambandi viš lagingina eru ręttir lagašar, har seyšurin eftir marki veršur bżttir ķ smęrri fylgi alt eftir hvųr eigur.
 

 
Raksturin er eitt av teimum seinastu tingunum av felags landbśnašinum į Orknoyggjunum. Lķknandi skipanir eru brśktar ķ Hetlandi, Fųroyum og Ķslandi. Į Noršur Ronaldsoynni eru eigararnir ķ dag greišir yvir vandan fyri oljuvanlukkum og smittandi seyšasjśkum.
 

Hįgóšsku ull!

”North Ronaldsay Yarn Compagny” hevur fyri stuttum sett į stovn eitt lķtiš spinnarķ, sum er stušlaš viš pengum śr ES grunnum. Meginparturin av nįttśrligu litašu ullini veršur spunnin til sera fķna ull til at binda og veva viš.

Viš hjįlp frį einum “avbroddara”, sum er fųrur fyri at vraka broddin og lata nišruna vera eftir, veršur ullin av einari heilt serligari góšsku.
 

Upprunaseyšurin į Noršur Ronaldsoynni – Ein klassiskur mentannarligur arvur

Į okkara dųgum, har intensentiv framleišsla og standardisering er alfa og omega, er taš ein mótsetningur at vitja Noršur Ronaldsoynna og uppliva, hvussu seyšur og menniskja liva av nįttśruni į Noršur Ronaldsoynni – Havinum.

Seyšurin į Noršur Ronaldsoynni gongur vęl ķ eitt viš umhvųrviš, nįttśruna og fólki – Eitt stórt mentannarligt rķkidųmi, ikki bert į Noršur Ronaldsoynni, men ķ ųllum noršur atlants ųkinum.

Eitt rķkidųmi, sum eigur at fįa stųrsta umhugsni – eisini ķ framtķšini.
 

 
Ķ góšum sżni sęst vitin į Noršur Ronaldoyni so langt sum til
Fair Isle

– hįlvvegis til Hetlands!

 

 

Vitja upprunaseyšin į Noršur Ronaldsoynni og teirra gongd į:

   

www.orkneycommunities.co.uk/northronaldsaytrust   Vitafelagiš

www.northernlace.co.uk   Binding viš ull frį Noršur Ronaldsay

www.sheep-isle.dk   Upprunaseyšurin į Noršur Ronaldsoynni – Ein sųguligur inngangur

www.lystbaekgaard.dk    Feršafólkagaršur, opin fyri almenninginum, viš noršurlendskum seyši.